W dniach 9–10 października 2026 r. uczestnicy projektu własnego LGD „Perły Czarnej Nidy” pn. „Smart Villages w praktyce – animowanie społeczności lokalnych do wdrażania innowacji” wzięli udział w dwudniowej wizycie studyjnej w województwie małopolskim.

Celem wyjazdu było poznanie konkretnych przykładów inicjatyw, które pokazują, że rozwój w duchu Smart Villages nie musi oznaczać wyłącznie nowych technologii. Równie ważne są aktywność mieszkańców, wykorzystywanie lokalnych zasobów, ochrona środowiska, przedsiębiorczość, zachowanie dziedzictwa kulturowego oraz tworzenie miejsc integrujących lokalną społeczność.

Biblioteka jako centrum lokalnej aktywności

Pierwszego dnia odwiedziliśmy Bibliotekę Publiczną w Zielonkach. To przykład instytucji, która wykracza poza tradycyjną funkcję wypożyczania książek. Biblioteka gromadzi również materiały dotyczące historii i dziedzictwa gminy, m.in. lokalne czasopisma, mapy, stare fotografie czy przedmioty o wartości regionalnej. Jej działalność pokazuje, jak lokalna instytucja kultury może pełnić jednocześnie funkcję edukacyjną, integracyjną i dokumentacyjną.

W kontekście Smart Villages było to szczególnie interesujące jako przykład wykorzystania istniejącej instytucji publicznej do budowania więzi społecznych, zachowywania lokalnej wiedzy i tworzenia przestrzeni dla aktywności mieszkańców.

Izba Regionalna w Bibicach – tradycja jako zasób rozwojowy

Kolejnym punktem była Izba Regionalna w Bibicach, jedno z najstarszych muzeów wiejskich w Polsce. Powstała w 1964 roku z inicjatywy Henryka Banasia i zgromadziła ponad 250 eksponatów związanych z historią, kulturą i życiem codziennym mieszkańców Bibic. Wśród zbiorów znajdują się m.in. elementy wyposażenia dawnej chaty, stroje ludowe, dokumenty, fotografie i przedmioty związane z lokalnymi zwyczajami.

Wizyta pokazała, że lokalne dziedzictwo nie musi być wyłącznie pamiątką przeszłości. Może być podstawą działań edukacyjnych, integracyjnych i promocyjnych, wzmacniać tożsamość mieszkańców, a nawet tworzyć element lokalnej oferty turystycznej.

„We Młynie” – jak wykorzystać historię i lokalne zasoby

Odwiedziliśmy także Gospodarstwo Agroturystyczne „We Młynie” w Prądniku Korzkiewskim. Obiekt powstał w miejscu dawnego młyna, którego historia związana jest również z funkcjonującą tu wcześniej papiernią. Właściciele wykorzystują położenie w Dolinie Prądnika, lokalną historię i walory krajobrazowe do tworzenia oferty wypoczynkowej i turystycznej.

To dobry przykład podejścia charakterystycznego dla Smart Villages: zamiast szukać rozwoju wyłącznie poprzez duże inwestycje, można wykorzystać zasoby, które już istnieją, nadać im nowe funkcje i połączyć turystykę, lokalną przedsiębiorczość oraz dziedzictwo miejsca.

Wielkowiejski Targ – lokalna gospodarka i integracja mieszkańców

Drugi dzień rozpoczęliśmy od wizyty na Wielkowiejskim Targu w Wielkiej Wsi. To cykliczna inicjatywa łącząca sprzedaż lokalnej żywności i rękodzieła z wydarzeniami społecznymi, warsztatami, koncertami i debatami.

Targ wspiera lokalnych rolników, producentów i rzemieślników, skraca łańcuchy dostaw, a jednocześnie tworzy miejsce regularnych spotkań mieszkańców. W dniu naszej wizyty można było kupić m.in. warzywa, owoce, pieczywo, przetwory i produkty lokalne, a wydarzenie miało również wymiar społeczny i prozdrowotny.

To jeden z najbardziej czytelnych przykładów pokazujących, jak jedno przedsięwzięcie może jednocześnie wspierać przedsiębiorczość, integrację społeczną, promocję lokalności i bardziej zrównoważony model konsumpcji.

Pękowice – Smart Village tworzone przez aktywnych mieszkańców

Po Wielkowiejskim Targu odwiedziliśmy Pękowice. Był to szczególnie ważny punkt wizyty, ponieważ miejscowość od wielu lat konsekwentnie rozwija projekty społeczne, ekologiczne i infrastrukturalne.

W Pękowicach działa m.in. Stowarzyszenie „Perła Pękowic”, realizujące projekty finansowane zarówno ze środków własnych, jak i zewnętrznych. W miejscowości powstały tereny sportowo-rekreacyjne, Ekopark, parkolas łęgowy, realizowano projekty ekologiczne i społeczne, a Pękowice zdobyły I miejsce w konkursie „Małopolska Nowatorska Wieś 2021”.

Pękowice pokazały przede wszystkim, że Smart Village zaczyna się od mieszkańców. Kluczowe są aktywność, współpraca, umiejętność pozyskiwania środków oraz konsekwentne rozwijanie kolejnych pomysłów odpowiadających na lokalne potrzeby.

Farma Dyniowa w Modlnicy – przedsiębiorczość oparta na lokalnym potencjale

Kolejnym przystankiem była Farma Dyniowa w Modlnicy. Miejsce powstało jako rozwinięcie lokalnej działalności związanej z uprawą roślin i z czasem stało się sezonową atrakcją przyciągającą rodziny, grupy szkolne i turystów.

Na farmie można znaleźć kilkanaście odmian dyń, strefy rekreacyjne i edukacyjne, atrakcje dla dzieci, a także stoiska lokalnych wystawców oferujących produkty, przetwory i rękodzieło.

W kontekście Smart Villages to przykład tego, jak zwykła działalność rolnicza może zostać rozwinięta w kierunku turystyki, edukacji i lokalnej przedsiębiorczości. Zamiast sprzedawać wyłącznie produkt, powstaje całe doświadczenie, które przyciąga odbiorców z większego obszaru i jednocześnie daje przestrzeń innym lokalnym producentom.

Zielonieckie Smaki – integracja wokół lokalnej kuchni

Podczas drugiego dnia uczestniczyliśmy również w wydarzeniu „Zielonieckie Smaki”. Była to okazja do spojrzenia na lokalną kuchnię nie tylko jako element tradycji, ale również jako narzędzie integracji mieszkańców i promocji miejscowości.

Tego typu wydarzenia dobrze wpisują się w ideę Smart Villages, ponieważ wykorzystują lokalną wiedzę, aktywność organizacji społecznych i potencjał mieszkańców. Budują markę miejsca, tworzą przestrzeń do spotkań i mogą wzmacniać lokalną przedsiębiorczość oraz ofertę turystyczną.

Żabie Doły – przyroda zamiast kolejnego placu zabaw

Ostatnim punktem wizyty były Żabie Doły w Zielonkach. To szczególnie interesujący przykład zagospodarowania niewielkiego terenu zielonego w środku zabudowy mieszkaniowej.

Zamiast tworzenia kolejnego tradycyjnego placu zabaw mieszkańcy zainicjowali zachowanie możliwie naturalnego charakteru tego miejsca. Motywem przewodnim są tu dzika przyroda, życie stawu oraz martwe drewno. Powstały elementy edukacyjne dotyczące płazów, gadów, ssaków i procesów zachodzących w przyrodzie, a przy stawie wykonano podest umożliwiający obserwację środowiska. Inicjatywa była efektem współpracy mieszkańców, organizacji społecznych, OSP, harcerzy oraz samorządu.

Właśnie dlatego Żabie Doły były bardzo dobrym przykładem dla uczestników projektu. Pokazują, że innowacyjne rozwiązanie nie zawsze musi być kosztowne czy technologicznie zaawansowane. Czasem „smart” oznacza dostrzeżenie wartości naturalnego terenu, ochronę bioróżnorodności i stworzenie miejsca, które jednocześnie służy edukacji, wypoczynkowi i integracji.

Inspiracje, które wykorzystamy u siebie

Dwudniowa wizyta pokazała uczestnikom bardzo różne oblicza Smart Villages: od aktywnego sołectwa, poprzez lokalny targ, przedsiębiorczość turystyczną i rolniczą, po ochronę przyrody, kulturę i zachowanie dziedzictwa.

To właśnie ta różnorodność jest najważniejszym wnioskiem z wyjazdu. Nie istnieje jeden model Smart Village, który można po prostu skopiować. Każda miejscowość musi znaleźć rozwiązania odpowiadające własnym potrzebom i zasobom.

Zdobyte doświadczenia będą teraz wykorzystywane podczas dalszych prac nad koncepcjami Smart Villages powstającymi na obszarze LGD „Perły Czarnej Nidy”. Wizyta studyjna była realizowana jako element operacji własnej LGD.